• Kącik dla Rodziców

ETAPY ROZWOJU MOWY DZIECKA

WG LEONA KACZMARKA

 

0-1 r.ż.- to okres melodii:

  • Początkowo dziecko komunikuje się z dorosłymi za pomocą krzyku. Jest to pierwsze porozumienie i ćwiczenie narządu oddechowego; wdech - krótki, wydech - długi, powolny. 
  • W 2-3 miesiącu życia zaczyna wydawać różne dźwięki; głużenie albo gruchanie. Głużenie to jeszcze nie mowa, ale nieświadome ćwiczenie narządów artyklacyjnych. W nim wyróżnia się samogłoski, spółgłoski, grupy samogłoskowe i spółgłoskowe. Głużą wszystkie dzieci, także niesłyszące.
  • W okresie gruchania niemowlę zaczyna przygotowywać się do wydawania podstawowych dźwięków mowy.
  • W drugiej połowie pierwszego roku życia obserwujemy u dziecka gaworzenie. Mamy tu do czynienia z zamierzonym powtarzaniem dźwięków. Gaworzą tylko dzieci słyszące.
  • Dzięki nabywaniu takich cech, jak spostrzegawczość, skupienie uwagi, dziecko naśladuje teraz dźwięki, które wydało przypadkowo oraz dźwięki, które usłyszało w otoczeniu.
  • Pod koniec tego okresu dziecko dużo już rozumie, spełnia proste polecenia. Poprawnie wymawia samogłoski: a, e, i, oraz spółgłoski: m, b, n, d, t, j. Pojawiają się pierwsze wyrazy: mama, tata, baba.

 

1-2 r. ż.- to okres wyrazu:

  • Dziecko używa już właściwie wszystkich samogłosek, prócz nosowych.
  • Ze spółgłosek wymawia: p, b, m, t, d, n, k ś, czasem ć.
  • Pozostałe spółgłoski zastępuje innymi, o zbliżonym miejscu artykulacji.
  • Upraszcza grupy spółgłoskowe.
  • Charakterystyczne jest wymawianie tylko pierwszej sylaby lub końcówki.
  • Pierwociny zdania: Babta ała (babcia dała). Buti es (buty są). Ać mama (zobacz mama).
  • Te wypowiedzi dwuwyrazowe tworzą już płynne przejście do następnego okresu.

 

2-3 r. ż.- to okres zdania:

  • W tym czasie mowa ulega dalszemu doskonaleniu.
  • Dziecko powinno już wymawiać wszystkie samogłoski ustne i nosowe.
  • Ze spółgłosek w tym okresie pojawiają się s, z, c dz (wcześniej były one przez zastępowane ś, ź, ć, dź, czasem też przez sz, ż, cz, dż).
  • Jednak dziecko ma dalej trudności, gdyż narządy mowy nie są jeszcze dostatecznie sprawne. Toteż głoski trudniejsze są zastępowane łatwiejszymi. Dziecko już wie, jak dana głoska powinna brzmieć, ale jeszcze nie umie jej wypowiedzieć.
  • Dziecko zaczyna mówić zdaniami 2-3 wyrazowymi. Są to zdania oznajmujące, rozkazujące, pytające, wykrzyknikowe.

 

 

3-7 r. ż. - to okres swoistej mowy dziecięcej:

  • Dziecko zaczyna odróżniać dźwięki s, z, c, dz od ich miękkich odpowiedników.
  • Pod koniec czwartego roku życia pojawia się głoska r.
  • Około czwartego- piątego roku życia pojawią się głoski sz, ż, cz, dż, choć mogą być jeszcze wymawiane jak s, z, c, dz.
  • Mowa dziecka jest daleka od doskonałości. Wyrazy są poskracane, głoski poprzestawiane, grupy spółgłoskowe- uproszczone.
  • Omawiany okres pokrywa się z pobytem dziecka w przedszkolu, dlatego też zostanie opisany bardziej szczegółowo.

 

Dziecko 3- letnie:

Powinno już wymawiać wszystkie samogłoski, tak ustne, jak i nosowe (a, o, e, u, i, y, ą, ę), chociaż w mowie jego mogą występować odstępstwa, np. zamiana samogłosek: a=o; e=a; i=y. Powinno również wymawiać spółgłoski wargowe: twarde i zmiękczone (m, mi, b, bi, p, pi); wargowo- zębowe: twarde i zmiękczone (f, fi, w, wi), środkowojęzykowe (ś, ć, ź, dź, ń); tylnojęzykowe twarde i zmiękczone (k, g, ki, gi); szczelinowe ch; z przedniojęzykowo- zębowych: t, d, n, z przedniojęzykowo- dziąsłowych: l, li; wreszcie spółgłoski: j, ł. W wieku tym mogą się już pojawiać głoski przedniojęzykowo-zębowe (s, z, c, dz), a czasem przedniojęzykowo-dziąsłowe (sz, ż, cz, dż). Ogólnie biorąc, mowę dziecka 3-letniego cechuje zmiękczanie głosek- s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż są często wymawiane jak ś, ź, ć, dź; r może być wymawiane jak j lub ł, zamiast f występuje ch i odwrotnie. Grupy spółgłoskowe są uproszczone tak w nagłosie, jak i w śródgłosie wyrazu, brak wyraźnych końcówek w wyrazach.

 

Dziecko 4- letnie:

Wymowa dziecka 4- letniego będzie się już różniła pod względem dźwiękowym. Utrwalają się takie głoski, jak s, z, c, dz; dziecko nie powinno już wymawiać ich jak ś, ź, ć, dź. Pojawia się głoska r, choć jej opóźnienie nie powinno jeszcze niepokoić. Głoski sz, ż, cz, dż dziecko jeszcze zamienia na s, z, c, dz, lub ś, ź, ć, dź (seplenienie fizjologiczne).Grupy spółgłoskowe, choć lepiej brzmiące niż poprzednio, są jednak jeszcze upraszczane.

 

Dziecko 5- letnie:

Mowa dziecka 5- letniego jest już w zasadzie zrozumiała. Głoski sz, ż, cz, dż, które się pojawiły w czwartym roku życia, zaczynają się ustalać. Dziecko potrafi je poprawnie powtórzyć, choć w mowie potocznej mogą jeszcze być wymawiane jak s, z, c, dz. Głoska r powinna już być wymawiana, ale często pojawia się dopiero w tym okresie. Grupy spółgłoskowe jeszcze są upraszczane zarówno w nagłosie wyrazu, jak i w śródgłosie.

 

Dziecko 6 -letnie:

Dziecko zdobywa umiejętność wymawiania pełnego zasobu głoskowego języka polskiego.

 

 


Opracowała: mgr Wioletta Nowik

logopeda

 

 

 

 

Materiały źródłowe:

Demel G. Elementy logopedii. WSiP, 1987

Demel G. Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola. WSiP, 1998

Kaczmarek L. Nasze dziecko uczy się mowy. Wydawnictwo Lubelskie, 1977

Red. E. Czaplewska, S. Milewski Diagnoza logopedyczna. Podręcznik akademicki. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2012

 

 

 

Najczęściej spotykane wady wymowy u dzieci w wieku przedszkolnym.

Słowniczek podstawowych terminów:

Artykulacja- ruchy i układ narządów mowy przy wymawianiu określonej głoski.

Prozodyzacja - wytwarzanie elementów suprasegmentalnych (np. akcentu, melodii, rytmu) wypowiedzi.

Wymowa- to ,,sposób wymawiania"; charakterystyczne cechy czyjejś artykulacji i prozodyzacji, a więc charakterystyczne cechy całej substancji fonicznej, a nie tylko artykulacji.

Substancja foniczna- jedna z części składowych wypowiedzi (to, za pomocą czego .mówimy), jest nośnikiem ,,medium" dla myśli.

Wady wymowy- to samoistnie występujące zniekształcenia substancji fonicznej, powstałe na skutek ( też samoistnie występującej ) zaburzonej artykulacji głosek i/lub prozodyzacji elementów suprasegmentalnych języka.  O wadach wymowy mówimy wtedy, gdy odbiega ona od normy fonetycznej ogólnie przyjętej w danym języku. Wady te obejmują szeroką gamę odchyleń od tej normy, poczynając od drobnych nieprawidłowości w realizacji poszczególnych głosek, aż po ciężkie wady, które utrudniają kontakt z otoczeniem i powodują złe przystosowanie jednostki do życia społecznego.

Najczęstsze przyczyny wad wymowy:

- zmiany anatomiczne aparatu artykulacyjnego: nieprawidłowa budowa języka, nieprawidłowa budowa podniebienia, wady zgryzu, anomalie zębowe, rozrost trzeciego migdałka, polipy, skrzywienie przegrody nosowej, przerost śluzówki nosa,

- nieprawidłowe funkcjonowanie narządów artykulacyjnych: brak pionizacji języka, niska sprawność języka, warg, żuchwy, zakłócona praca mięśni napinających i przywodzących wiązadła głosowe, trudności w koordynacji pracy wiązadeł głosowych z pracą nasady, nieprawidłowa praca zwierającego pierścienia gardłowego,

- nieprawidłowa budowa i funkcjonowanie narządu słuchu: niedosłuch, wybiórcze upośledzenie słuchu,

- nieprawidłowe funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego: zaburzenie analizy syntezy słuchowej, zaburzenie słuchu mownego, zaburzenia kinestezji artykulacyjnej,

- czynniki psychiczne: brak zainteresowania mową innych, odczuwanie własnej artykulacji jako czynności męczącej i sprawiającej trudność; wypowiedzi są ograniczone, co z kolei nie sprzyja prawidłowemu rozwojowi fonetycznej strony języka,

- czynniki społeczne, niesprzyjające warunki uczenia się; nieprawidłowe wzorce fonetyczne, nieprawidłowa atmosfera, styl wychowania i postawy rodziców, brak stymulacji rozwoju mowy.

Najczęstsze wady wymowy:

Największą grupę tworzą wady artykulacyjne, zwane dyslalią.

Dyslalia- to nieprawidłowość w wymawianiu jednej głoski, wielu głosek, a nawet wszystkich lub niemal wszystkich głosek od razu ( bełkot). Zachowane są rytm, melodia i akcent, sama wymowa jest jednak zatarta, mało zrozumiała lub zupełnie niezrozumiała.

W obrębie dyslalii wyróżniamy:

Sygmatyzm (seplenienie) - to nieprawidłowa wymowa głosek: s, z, c, dz, sz, ż, cz, , ś, ź, ć, . Najczęściej spotykamy nieprawidłową realizację głosek: sz, ż, cz, , które są wymawiane jak ś, ź, dźlub s, z, c, dz. Głoski s, z, c, dz, mogą być zmiękczone lub wymawiane jak sz, ż, cz, .

Ze względu na sposób wadliwej realizacji dźwięków wyróżnia się następujące rodzaje sygmatyzmu: sygmatyzm właściwy, parasygmatyzm, mogisygmatyzm.

1. Sygmatyzm właściwy- polega na deformacji spółgłosek dentalizowanych ( s, z, c, dz, sz, ż, sz, , ś, ć, ). Wyróżnia się tu:

seplenienie międzyzębowe- pojawia się ono wówczas, gdy dziecko zaczyna wymawiać głoski s, z, c, dz, tzn. około 3-4 roku życia ( wcześniej je zmiękczało). Zniekształceniu mogą ulegać trzy wymienione szeregi głosek lub jeden z tych szeregów. Dziecko wymawia te głoski z językiem wsuniętym między zęby. Wada ta nie ustępuje samoistnie, stąd tak wiele nie leczonych osób dorosłych cierpi na nią.

seplenienie boczne- charakteryzuje się ono nieprzyjemnym brzmieniem. Artykulacja polega na niesymetrycznym ułożeniu całego języka. Szczelina nie tworzy się wzdłuż linii środkowej języka, lecz w częściach bocznych. Powietrze przepływa jak przy głosce l. Przepływ powietrza bywa jednostronny lub dwustronny. Zniekształceniu ulegają głoski s, z, c, dz, sz, ż, cz, , ś, ź, ć . Może być zniekształcony tylko jeden szereg głosek.

seplenienie wargowo- zębowe- charakteryzuje się tworzeniem bardzo wąskiej szczeliny między dolną wargą a górnymi siekaczami (jak przy artykulacji głosek w, f) lub między górną wargą a dolnymi siekaczami. Język jest bierny, nie bierze udziału w artykulacji. Brzmienie głosek jest podobne do ostro brzmiącego f.

seplenienie przyzębowe - charakteryzuje się nieprawidłową artykulacją głosek dentalizowanych wskutek płaskiego ułożenia przodu języka, który zbyt mocno przylega do wewnętrznej strony siekaczy. Podczas artykulacji nie tworzy się rowek, a powietrze wychodzi szerokim strumieniem. Brzmienie głosek jest przytępione, szmer powstający na krawędzi dolnych siekaczy jest osłabiony lub w ogóle się nie pojawia.

seplenienie świszczące- charakteryzuje się bardzo ostrym, świszczącym brzmieniem głosek dentalizowanych. Zniekształcenie brzmienia dźwięku spowodowane jest silnym prądem powietrza powstałym w wyniku utworzenia się szerokiego głębokiego rowka wzdłuż linii środkowej języka.

2. Parasygmatyzm- polega na zastępowaniu jednych głosek dentalizowanych innymi, realizowanymi prawidłowo. Najczęściej spotykane substytucje to:

- głoski sz, ż, cz, zastępowane są głoskami łatwiejszymi: s, z, c, dz;

- szeregi s, z, c, dz, oraz sz, ,ż, cz, zastępowane są szeregiem ś ,ź, ć, ;

- spółgłoski dentalizowane dźwięczne zastępowane są spółgłoskami dentalizowanymi bezdźwięcznymi;

- pewne głoski dentalizowane mogą być mylone z innymi, zazwyczaj z tymi, przez które były zastępowane we wcześniejszej fazie rozwoju mowy.

3. Mogisygmatyzm- to rodzaj sygmatyzmu charakteryzujący się opuszczaniem dźwięku lub dźwięków.

Rotacyzm (reranie) - to nieprawidłowa realizacja głoski r. Ze względu na sposób zaburzonej artykulacji głoski r wyróżnia się następujące rodzaje rotacyzmu: rotacyzm właściwy, pararotacyzm, mogirotacyzm.

1. Rotacyzm właściwy- polega na tworzeniu zamiast głoski r dźwięku nie występującego w systemie fonetycznym języka polskiego. Wyróżnia się tu:

reranie języczkowe: to najczęściej spotykana postać. Charakteryzuje się zmianą miejsca artykulacji podczas wymowy gloski r z przednio- językowodziąsłowej na języczkową. Języczek ( uvulum ) stanowi zakończenie podniebienia miękkiego; podczas artykulacji podniebienie miękkie unosi się, zamyka przejście do jamy nosowej, a jego zakończenie ( języczek ) drga; język nie bierze udziału w artykulacji.

2. Pararotacyzm - polega na zastępowaniu głoski r innymi głoskami, wymawianymi prawidłowo, najczęściej l, rzadziej j, sporadycznie d, n, u, w. Znacznie utrudnia porozumiewanie się, gdyż powoduje powstanie wielu homonimów, np.: jak, lak zamiast rak lub też bój, ból zamiast bór. Pararotacyzm często współwystępuje z innymi wadami artykulacyjnymi, np. z seplenieniem.

3. Mogirotacyzm- charakteryzuje się opuszczaniem głoski r, jako jednego ze składników wyrazu.

Mowa bezdźwięczna (ubezdźwięcznianie) - polega na braku realizacji spółgłosek dźwięcznych i zastępowaniu ich odpowiednikami bezdźwięcznymi lub realizowaniu głosek dźwięcznych jako głoski półdźwięczne. Wymowa bezdźwięczna dotyczy 13 głosek polskich, występujących w opozycji dźwięczna : bezdźwięczna:

   b => p     b’ => p’     d=> t   z=>    ż=> sz     ź=> ś    dz=> c     => cz       =>ć   

   w=> f      w’=> f’     g=> k       g’=> k’  

Ubezdźwięcznieniu nie ulegają samogłoski i spółgłoski dźwięczne, które nie mają odpowiedników w głoskach bezdźwięcznych.

Rodzaje mowy bezdźwięcznej:

1. Mowa bezdźwięczna całkowita- zaburzeniu ulegają wszystkie głoski dźwięczne mające odpowiedniki w głoskach bezdźwięcznych.

2. Mowa bezdźwięczna częściowa-  zaburzeniu ulega tylko część spółgłosek dźwięcznych.

Kappacyzm - to rodzaj dyslalii polegający na nieprawidłowej artykulacji głoski k, ki. Ze względu na sposób wadliwej artykulacji dźwięku k wyróżnia się: kappacyzm właściwy, parakappacyzm, mogikappacyzm.

1. Kappacyzm właściwy- polega na przemieszczeniu miejsca artykulacji, najczęściej do krtani ( zwarcie krtaniowe); powstają głoski zbliżone do k, k’.

2. Parakappacyzm- polega na zmianie głoski k na inne głoski, najczęściej na t lub g.

3. Mogikappacyzm- charakteryzuje się opuszczaniem głoski k. Najczęściej głoska ta opuszczana jest w nagłosie wyrazów, np. zamiast koń.

Gammacyzm- polega na nieprawidłowej artykulacji głoski g, gi. Ze względu na sposób wadliwej artykulacji dźwięku g wyróżnia się gammacyzm właściwy, paragammacyzm, mogigammacyzm.

1. Gammacyzm właściwy-  polega na zwarciu wytwarzanym w krtani.

2.Paragammacyzm- charakteryzuje się zastępowaniem głoski g przez głoskę inną. Najczęstsze substytucje to zamiana g przez d oraz przez k.

3.Mogigammacyzm- charakteryzuje się opuszczaniem głoski g, najczęściej występuje w nagłosie wyrazów, np. ęś ( gęś ).

Nosowanie (rynolalia)- to zaburzenie artykulacji oraz zaburzenia barwy głosu w następstwie wadliwego rezonansu nosowego; mówienie z nieprawidłowym poszumem nosowym.

Postacie nosowania: nosowanie otwarte, nosowanie zamknięte, nosowanie mieszane.

1. Nosowanie otwarte-  charakteryzuje się tym, że artykulacji głosek ustnych towarzyszy nadmierny rezonans nosowy.

2. Nosowanie zamknięte-  charakteryzuje się zmniejszeniem rezonansu nosowego podczas artykulacji głosek nosowych.

3. Nosowanie mieszane-  polega na braku lub osłabieniu rezonansu nosowego z jednoczesną nazalizacją głosek ustnych. Wada ta rozwija się, gdy współistnieją przyczyny wywołujące niedrożność nosa i powodują upośledzenie czynności podniebienia miękkiego i wału Passavanta, a więc spowodowane są równoczesnym występowaniem przyczyn wywołujących nosowanie zamknięte i nosowanie otwarte.

Dyslalia całkowita (bełkot)- wszystkie lub prawie wszystkie głoski są zniekształcone lub nieprawidłowo realizowane. Przy bełkocie występuje więc seplenienie różnego rodzaju, reranie, brak głosek k, g lub nieprawidłowa ich realizacja, bezdźwięczność, zabarwienie nosowe. Wskutek tego wyrazy są zniekształcone, charakterystyczne są przestawienia sylabowe, brak końcówek lub sylab początkowych, grupy spółgłoskowe- uproszczone. W sumie- mowa niezrozumiała lub zrozumiała tylko przez najbliższe otoczenie.

Jąkanie-  powstaje ono zwykle w wieku przedszkolnym, a ujawnia się wtórnie lub nasila               w okresie dojrzewania. W toku kształtowania się mowy istnieje szczególna podatność na wszelkie jej zaburzenia, bowiem wchodzą w grę ogólna ruchliwość dziecka, szybkie wzbogacanie słownika oraz rozwój myślenia. Rozumienie mowy rozwija się szybciej niż umiejętność wysławiania.

Jąkanie- najogólniej mówiąc- polega na zaburzeniu koordynacji pracy narządów oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego, przy czym w obrazie klinicznym obserwuje się zazwyczaj wzmożone napięcie mięśni związanych bezpośrednio lub pośrednio z aktem mowy.

Mowa jąkających się jest wybuchowa lub odwrotnie- monotonna, cicha, często z zabarwieniem nosowym.

Normalny proces mówienia składa się z szybkich, rytmicznych i skoordynowanych ruchów mięśni wszystkich trzech narządów: oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego. Mówimy z minimalnym napięciem tych mięśni. U osób jąkających się patologiczne napięcie tych mięśni doprowadza do zablokowania głosu. Zaburzone są rytm i tempo mowy. Dochodzi do opisanych już zjawisk: mówienia na wdechu, skurczów krtani, powtarzania sylab i natężonego wypierania dźwięków.

                                                                                        

Opracowała: mgr Wioletta Nowik

logopeda

Materiały źródłowe:

Antos D. Demel G. Styczek I., Jak usuwać seplenienie i inne wady wymowy, WSiP, Warszawa 1967

Datkun- Czerniak K., Logopedia. Jak usprawniać mowę dziecka, Grupa Edukacyjna S.A. 2004

Demel G., Minimum logopedyczne nauczyciela przedszkola, WSiP, Warszawa 1998

Demel G., Wady wymowy, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1979

Kaczmarek L., Nasze dziecko uczy się mowy, Wydawnictwo Lubelskie 1977

Lichota D. J., Terapia wad wymowy, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls", Kraków 2006

Rodak H., Terapia dziecka z wadą wymowy, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1994

Skorek E. M., Oblicza wad wymowy, Wydawnictwo Akademickie ,,Żak", Warszawa 2001

Spałek E., Piechowicz- Kułakowska C., Jak pomóc dziecku z wadą wymowy, Oficyna Wydawnicza ,,Impuls", Kraków 1996

Stecko E., Zaburzenia mowy dzieci- wczesne rozpoznawanie i postępowanie logopedyczne, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2002

Wnukowska K., Czy moje dziecko mówi poprawnie. Poradnik logopedyczny. Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010